Ruốc là một loại thuộc họ tôm. Thân rất nhỏ, chỉ dài khoảng 2cm. Sinh sống gần bờ biển. Phân bố rất nhiều ở vùng biển Quảng Bình. Cá thể ruốc không phải xuất hiện thường xuyên. Mỗi năm chỉ xuất hiện vài ba lần. Cư dân Lý Hòa thường xuyên bám biển nên họ biết khi nào có ruốc. Làn ruốc xuất hiện thường khoảng làn nước từ rạn vào đến gần bờ, có khi nó vào sát chân sóng.

  Cách đánh bắt ruốc thường có ba dạng chủ yếu là: Giã, lặn và cào tre (Người ta làm như cái rủi ở đầu mũi thuyền rồi cho thuyền chạy tới để “xúc” ruốc - cách này ở Lý Hòa không thấy, chỉ thấy vùng Đồng Hới và Nhân Trạch). Giã ruốc là cách làm năng suất nhất, phương thức cũng như giã cá thông thường. Đặc điểm của ruốc giã là rác nhiều, con ruốc không được đẹp nên ruốc giã thường bán không được giá bằng ruốc lặn. Lặn ruốc có lẽ là một trong những nghề cực nhọc nhất, hao tổn sức khỏe nhất! Có nhiều người lặn ruốc lên là hộc cả máu mồm, máu mũi. Do nắm bắt được đặc tính của ruốc là thích quần tụ quanh những vật xám màu nên từ lâu lắm người Lý Hòa sáng tạo ra công cụ gọi là “lánh”. Cơ bản nó là một đoạn lưới cuộn tròn lại như con trăn, dài chừng 8 đến 10 sải tay. Khi đi đánh bắt ruốc, người ta thả cái lánh xuống vùng nước nghi có nhiều ruốc, sau khi thấy ruốc kéo đến thì bắt đầu dùng một cái vợt để bắt ruốc. Vợt dùng để lặn ruốc cũng rất đặc biệt. Miệng không tròn như những loại vợt thông thường mà là hình dài khoảng 60cm, cong hai đầu. Nghe những người cao tuổi kể thì có khi chỉ cần lặn hết chiều dài lánh thì đã đầy vợt (khóa vợt). Những khi trúng “hòn ruốc” thì mỗi người lặn có khi kiếm được hơn một tạ. Lặn ruốc là một nghề gian nan vất vả nhưng chế biến nó cũng cầu kỳ và vất vả không kém. Công việc này thường do người phụ nữ đảm nhận. Theo những người có kinh nghiệm thì chế biến ruốc lời gấp đôi chi phí. Ngoài việc muối ruốc, người ta còn phơi khô để mùa đông, biển động đem ra rang rồi dầm khế hoặc dùng nấu canh chua.

Ruốc mang về được nhặt hết rác (không được rửa lại bằng nước ngọt) rồi trộn với muối theo tỉ lệ thể tích là 13 ruốc; một muối. Tùy theo người chế biến, có khi tỉ lệ này chỉ là 8/1. Đem bỏ vào thau, chậu hoặc vại khoảng một đêm cho ngấm muối. Sau đó vắt một phần ruốc để lấy nước, lượng nước này chỉ cần vừa đủ để gạn cát sỏi cho số ruốc còn lại. Công đoạn gạn lọc này cần phải làm kỹ càng, cẩn trọng, nếu không sau này ăn sẽ có cát. Tiếp đến là dùng tay hoặc công cụ nào đó vắt khô ruốc, vắt càng khô càng tốt. Nước trong con ruốc chảy ra được hứng cẩn thận để sau này còn dùng. Con ruốc sau khi vắt được đem phơi. Gặp ngày nắng to chỉ cần phơi một nửa ngày là được. Với những người có kinh nghiệm, người ta cầm con ruốc lên và cảm giác lúc nào là được để tiếp công đoạn giã nhuyễn. Ruốc phải giã kỹ, càng lâu càng tốt, đây là công việc khá vất vả. Trước kia người ta chuyên giã bằng cối, chày. Bây giờ hiện đại hơn người ta xay bằng máy. Theo kinh nghiệm thì ruốc xay máy sau này ăn sẽ không ngon bằng giã thủ công. Có người cẩn thận hơn thì sau khi xay máy về lại giã thủ công thêm nữa cho con ruốc có độ nhuyễn, sau này ăn sẽ ngon hơn. Những ngày ruốc nhiều, các mẹ các chị chế biến hàng tạ ruốc trong ngày nên phải đem đi xay, có người đi từ buổi chiều mà quá nửa đêm mới về do lượng người xay quá đông. Sau công đoạn này là cơ bản hết việc nặng nhọc. Người ta trộn ruốc đã giã nhuyễn với số nước lần trước ép từ ruốc ra, khuấy đều rồi cho vào thau, chậu hoặc chum vại để phơi nắng. Lúc này lo nhất là trời không có nắng. Nếu không “được nắng” ruốc sẽ kém chất lượng, tệ hơn nữa là hỏng hoàn toàn. Nếu trời nắng đẹp chỉ cần phơi năm ngày đến một tuần là được. Thông thường, mới phơi khoảng hai ngày đã nghe mùi thơm đặc trưng của ruốc muối. Những ngày phơi nắng phải chăm khuấy đảo để ruốc được tiếp xúc đều với nắng. Khi chưa có nắng hoặc tắt nắng phải che đậy cẩn thận, tránh ruồi. Một hũ ruốc muối được gọi là ngon nếu độ mặn vừa phải, màu sắc đỏ tươi, không quá loãng, quá đặc. Bây giờ ruốc muối đã mang ra dùng được, muốn cất lại dự trữ thì phải bỏ vào lọ, hũ... che đậy cẩn thận.

   Hương vị của ruốc muối có lẽ luôn đi theo những người con Lý Hòa, trong ký ức và hoài niệm quê hương có lẽ không ai không nhớ về món ăn quê hương.

Do hoàn cảnh chiến tranh mà lễ hội Thành Hoàng đã gần 70 năm nay không còn được tổ chức. Nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân gian, UBND xã Hải Trạch đã giao cho ban tâm linh xã nghiên cứu và phục dựng lại lễ hội Thành Hoàng. Ngày 21 và 22 tháng 9 năm 2010, xã Hải Trạch đã long trọng tổ chức lễ Thành Hoàng. Mang lại ấn tượng tốt trong lòng người dân cũng như du khách quanh vùng.
          

     

                 “Ba năm một lễ Thành Hoàng

                    Đi mô đi nấy về làng mà ăn.”

Câu ca ấy đã in đậm trong biết bao người cao niên ở xã Hải Trạch như là một hoài niệm đẹp, một niềm tự hào về vùng quê văn hiến, trù phú.

  Xã Hải Trạch hay còn gọi là làng Lý Hòa, có ngôi đình mang tên Đình Lý Hòa bắt đầu xây dựng từ năm 1737 sau nhiều lần nâng cấp, tôn tạo, đã được Bộ Văn Hóa xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1992. Đình thờ những người có công thành lập làng và “tứ vị đại càn” là: Liễu Hạnh công chúa, Thiên YaNa và hai người con của Thiên YaNa.

Ba năm một lần, cứ vào rằm tháng 6 hàng năm thì người dân Lý Hòa lại nô nức tổ chức lễ hội Thành Hoàng. Lễ hội tổ chức rất linh đình trong hai ngày. Trong đó phần lễ và phần hội luôn đan xen nhau theo nhiều phần.

 Ngày đầu tiên của buổi lễ, sáng ra người dân cử thanh niên trai tráng, ăn mặc quần áo lễ hội rước linh vị của Thành Hoàng và các linh vật thờ cúng trong đình đi vòng quanh làng như là một lễ bố cáo với Thành Hoàng cùng dân trong làng. Đám rước có người chủ tế đi đầu tiếp đến là đội kèn trống, đội rước cờ, rước bát bửu…. tiếp theo là các vị trưởng họ, chức sắc trong làng, sau cùng là người dân đi theo. Cùng thời điểm đó có bốn chiếc thuyền được trang hoàng rất đẹp, cắm lộng gấm chèo nhẹ trên sông. Đó cũng là một nét văn hóa của cư dân vùng biển.

 Buổi tối cùng là các màn văn nghệ dân gian như chèo cạn, múa phượng hầu, thả hoa đăng trên sông…

Sau đó là tổ chức lễ yết cáo Thành Hoàng (lễ chúc yết). Tham gia buổi lễ có người phụ trách tâm linh, ban lễ hội và các chức sắc trong làng. Buổi cúng tế được tiến hành long trọng với đầy đủ nghi thức: Trống, chiêng, kèn. Các bài sớ cúng tế. Mọi nghi thức đều theo hiệu lệnh của chủ xướng cùng trống đại. Văn cúng trong buổi lễ này chủ yếu nêu lên lý do cúng lễ, nghi thức cúng lễ. Đồ cúng lễ chủ yếu là hương hoa, với một con gà cùng các loại bánh truyền thống của làng.

 Sáng ngày thứ hai của lễ hội lại tiếp tục màn chèo cạn, múa phượng hầu. rồi bắt đầu việc tế lễ. Đây là lễ quan trọng nhất trong nghi thức cúng lễ Thành Hoàng. Vị chủ tế đứng giữa, các người giúp việc (lễ sinh) được phân công đứng từng vị trí trong đình theo chức danh và công việc. Mở đầu là tiếng trống đại gióng lên ba hồi, mỗi hồi chín tiếng. Tiếng kèn và chiêng luân phiên giữa các hồi trống. Vị chủ xướng kêu chủ tế bước lên để đọc sớ tế cáo Thành Hoàng, báo cáo việc con cháu trong làng tổ chức lễ Thành Hoàng để tri ân tiền nhân và cầu mong được quốc thái dân an. Xen kẽ giữa các mục cúng tế là các thanh niên mang lễ phục kính cẩn dâng trà, rượu, trầu cau… lên các bàn thờ trên đại điện. Nổi bật giữa chính điện là hai cái bàn bày một con lợn luộc và một con bò quay cùng hương hoa nghi ngút. Tiếp đến là một lễ sinh kính cẩn cầm tờ sớ được thờ từ trên bàn thờ chính xuống và đọc. Nội dung là đọc tên các vị khai khẩn làng, tên “tứ vị đại càn” và tên các ông tổ họ trong làng. Mọi nghi thức đều có trống chiêng kèn làm hiệu theo một quy định rõ ràng. Phần tế lễ chính gần như hoàn thành. Bây giờ, quan viên của làng, những nhà hảo tâm cùng người dân lên thắp hương kính cẩn trước chính điện. Buổi tế kết thúc, chủ tế đọc lời kết thúc (lễ tất). Những người phục phụ mang đồ tế lễ cùng đồ ăn thức uống chuẩn bị sẵn bày ra. Quan viên, chức sắc thì trải chiếu ngay trong đình để ngồi ăn, người dân thì ngồi trước sân đình để ăn lễ. Việc ăn lễ ở đây chỉ mang tính hình thức, với người dân Lý Hòa thì họ coi đây là lộc của Thành Hoàng. Bất kể ai, không phân biệt nam nữ, tuổi tác đều được vào ăn lễ. Đây là lúc những người dân ngồi kể chuyện với nhau, những người đi xa về thì có cơ hội hỏi han tình hình bà con, xóm làng.

 Đây là lần đầu tiên phục dựng lại lễ hội sau gần 70 năm lãng quên. Lễ hội lần này rất được người dân ủng hộ và hồ hởi. Trong hai ngày diễn ra lễ hội không khí của làng vui hẳn lên. Đâu đâu cũng thấy áo quần lễ hội, cờ trống… Về phía ban tổ chức lễ hội cũng đã chuẩn bị rất kỹ từ ba tháng trước. Thậm chí còn phát tin lên website của xã từ trước lễ hội rất lâu như: Thư mời, chương trình lễ hội….

  Hy vọng những người dân Hải Trạch, làng Lý Hòa luôn gìn giữ và phát huy tốt nét văn hóa truyền thống của cha ông để con cháu đời sau luôn biết đến một lễ hội đặc sắc trong tình cảm tri ân các bậc tiền nhân.